HƯỚNG
DẪN TẠM THỜI
VIỆC
GỘP MẪU XÉT NGHIỆM SARS-CoV-2
(Ban hành kèm theo Quyết định số 1817/QĐ-BYT ngày 07/04/2021
của Bộ Y tế)
I. ĐẶC ĐIỂM CHUNG
COVID-19 là bệnh truyền nhiễm cấp tính thuộc nhóm A do vi rút SARS-CoV-2 gây ra, lây truyền từ người sang người và có thời gian
ủ bệnh trong khoảng 14 ngày. Người mắc bệnh có triệu chứng viêm đường hô hấp cấp
tính như: sốt, ho, đau họng, khó thở, có thể dẫn đến viêm phổi nặng, suy hô hấp
cấp và tử vong, đặc biệt ở những người có bệnh lý nền, mạn tính, người cao
tuổi. Có một tỷ lệ cao người nhiễm vi rút SARS-CoV-2 không có biểu hiện lâm
sàng (40-50%) và có thể là nguồn lây trong cộng đồng, gây khó khăn cho việc
giám sát và phòng chống địch. Đến nay, bệnh chưa có thuốc điều trị đặc biệt và
vắc xin phòng bệnh.
Tính đến ngày 25/3/2021, thế giới đã ghi nhận khoảng 120
triệu trường hợp mắc COVID-19 tại 221 quốc gia, vùng lãnh thổ với hơn 2,7 triệu
trường hợp tử vong. Tại Việt Nam ghi nhận hơn 2.500 trường hợp mắc COVID-19, 35
trường hợp tử vong. Hiện nay cả nước có 157 phòng xét nghiệm có năng lực xét
nghiệm phát hiện SARS-CoV-2 bằng kỹ thuật Realtime RT-PCR với 101 phòng có thể
xét nghiệm khẳng định, đã xét nghiệm được hơn 2 triệu mẫu bệnh phẩm, trong đó
xác định 2.572 mẫu dương tính với vi rút SARS-CoV-2. Tỷ lệ phát hiện dương tính
với vi rút khoảng 0,1%.
Để sử dụng nguồn lực, sinh phẩm, hóa chất, vật tư xét
nghiệm hiệu quả, kịp thời, đáp ứng công tác giám sát, phòng chống dịch, Bộ Y tế
đã ban hành Kế hoạch xét nghiệm phát hiện nhiễm SARS-CoV-2 trong giai đoạn dịch
COVID-19 tại Quyết định số 4042/QĐ-BYT ngày 21/9/2020, Hướng dẫn tạm thời về
việc gộp mẫu xét nghiệm SARS-CoV-2 tại Quyết định số 3486/QĐ-BYT ngày 07/8/2020
và Công văn số 871/BYT-DP ngày 05/02/2021. Trong quá trình thực hiện, căn cứ
tình hình thực tế, Bộ Y tế sẽ điều chỉnh, bổ sung các hướng dẫn tạm thời việc
gộp mẫu.
II. MỤC TIÊU
- Hỗ trợ thực hiện giám sát dịch
tễ đối với một hoặc nhiều nhóm quần thể;
- Chẩn đoán phát hiện mắc
COVID-19;
- Tiết kiệm nguồn lực; giảm thời
gian xét nghiệm, tăng công suất xét nghiệm SARS-CoV-2, đảm bảo chất lượng xét
nghiệm và đảm bảo an toàn sinh học.
III. HƯỚNG DẪN LẤY MẪU, GỘP MẪU VÀ XÉT NGHIỆM
1. Nguyên tắc áp dụng
- Áp dụng trong thời gian có
dịch COVID-19, thực hiện tại các phòng xét nghiệm COVID-19 đủ năng lực và có
thể thực hiện được kỹ thuật này.
- Căn cứ tình hình dịch bệnh, sự
lưu hành, tỷ lệ xét nghiệm dương tính, cơ sở xét nghiệm xem xét, quyết định lựa
chọn hình thức gộp, số lượng gộp mẫu phù hợp sau khi đã đánh giá đảm bảo các
giá trị chẩn đoán (độ nhạy, độ đặc hiệu)
- Sử dụng qui trình xét nghiệm Realtime RT-PCR để phát hiện vật chất di truyền (ARN) của
SARS-CoV-2.
- Khi thực hiện giám sát dịch tễ
tại cộng đồng đối với nhóm nguy cơ thấp hoặc không có triệu chứng.
Không áp dụng đối với:
+ Những trường hợp có triệu chứng, người tiếp xúc trực
tiếp có nguy cơ cao.
+ Các mẫu bệnh phẩm thu thập từ người đã xét nghiệm chẩn
đoán SARS-CoV-2 nhưng chưa có kết quả xác định.
+ Các mẫu bệnh phẩm thu thập từ bệnh nhân COVID-19 đang
điều trị.
2. An toàn sinh học và đảm bảo chất lượng xét nghiệm
- Thực hiện tại phòng xét nghiệm
bảo đảm điều kiện an toàn sinh học cấp II
- Các phòng xét nghiệm tự xây
dựng qui trình thực hiện xét nghiệm gộp mẫu và đánh giá chất lượng xét nghiệm
mẫu gộp tại đơn vị mình trước và trong quá trình triển khai gộp mẫu.
3. Sinh phẩm sử dụng xét nghiệm
Sử dụng sinh phẩm xét nghiệm đã được Bộ Y tế cho phép
hoặc Tổ chức Y tế thế giới hoặc CDC Hoa Kỳ thẩm định và khuyến cáo.
4. Mẫu bệnh phẩm
4.1. Loại mẫu bệnh phẩm
- Mẫu ngoáy dịch tỵ hầu;
- Trong trường hợp không lấy
được mẫu ngoáy dịch tỵ hầu thì có thể lấy mẫu ngoáy dịch họng.
Lưu ý: Mẫu được
thu thập bởi các nhân viên đã được tập huấn về lấy mẫu bệnh phẩm
4.2. Phương pháp thu thập bệnh phẩm
a. Chuẩn bị dụng cụ
- Dụng cụ lấy mẫu ngoáy dịch tỵ
hầu, mẫu ngoáy dịch họng cho xét nghiệm SARS-CoV-2 có cán không phải là calcium hay gỗ, tốt nhất là sử dụng que có đầu là sợi tổng hợp, không dùng cotton.
- Que đè lưỡi;
- Ống ly tâm hình chóp 15 ml (chứa 2-3 ml môi trường vận chuyển vi rút) để sử
dụng trong trường hợp gộp dung dịch hoặc gộp 5 que mẫu bệnh phẩm;
- Ống Falcon 50 ml (chứa 5ml môi trường vận chuyển) để sử
dụng trong trường hợp gộp 6-10 que mẫu vào một ống.
- Ống 15 ml sạch, vô trùng, không chứa môi trường;
- Túi nylon để đóng gói bệnh phẩm;
- Băng, gạc có tẩm chất sát
trùng;
- Cồn sát trùng, bút ghi;
- Quần áo bảo hộ;
- Kính bảo vệ mắt;
- Găng tay không bột;
- Khẩu trang y tế chuyên dụng
(N95 hoặc tương đương);
- Bình lạnh bảo quản mẫu.
b. Sử dụng phương tiện bảo hộ cá
nhân
Tuân thủ nghiêm ngặt thao tác an toàn khi thực hành mặc, cởi
phương tiện bảo hộ cá nhân theo quy định.
c. Thu thập mẫu bệnh phẩm: Theo
hướng dẫn tại Quyết định số 3468/QĐ-BYT ngày 07/8/2020 của Bộ Y tế và các hướng
dẫn liên quan.
5. Gộp mẫu bệnh phẩm
5.1. Các hình thức gộp mẫu
- Gộp dung dịch mẫu bệnh phẩm từ
các ống môi trường chứa mẫu bệnh phẩm đơn: Lấy một thể tích mẫu nhất định từ
các ống môi trường có chứa mẫu bệnh phẩm đơn vào chung một ống.
- Gộp que:
+ Gộp ngay các que mẫu bệnh phẩm khi lấy mẫu vào chung
một ống môi trường vận chuyển.
+ Xem xét hình thức gộp này trong trường hợp các đối
tượng lấy mẫu được đánh giá có cùng đặc điểm dịch tễ, nguy cơ thấp, ở cùng một
địa điểm (ở cùng nhà, ở cùng trường học, ở cùng khu công nghiệp, ở cùng khu dân
cư...).
5.2. Gộp dung dịch mẫu bệnh phẩm từ
các ống môi trường chứa mẫu bệnh phẩm đơn (gộp dung dịch)
a. Gộp 5 mẫu bệnh phẩm
- Bước 1: Que mẫu bệnh phẩm được thu
thập riêng biệt cho vào mỗi ống chứa 2-3 ml môi trường vận chuyển, lập
danh sách mẫu để gộp 5 mẫu riêng biệt thành 1 nhóm (nhóm mẫu gộp), mỗi nhóm mẫu
gộp được mã hoá riêng.
- Bước 2: xếp từng nhóm mẫu theo thứ tự
đã mã hoá.
- Bước 3: Trộn đều từng mẫu đơn đã được
thu thập bằng máy votex (máy trộn mẫu).
- Bước 4:
+ Chuyển 200 µl dung dịch của mỗi mẫu đơn trong nhóm 05 mẫu vào ống mẫu gộp (ống sạch vô
trùng);
+ Trộn đều mẫu gộp đã được thu thập bằng máy votex (máy
trộn mẫu) trong khoảng 30 giây.
+ Đóng chặt nắp ống mẫu gộp;
+ Bảo quản các mẫu đơn trong nhóm (mẫu gốc) tại nhiệt độ
2 - 80C trong vòng 72 giờ, sau 72 giờ bảo quản tại nhiệt độ -700C.
- Bước 5: Tiến hành tách chiết vật
liệu di truyền từ mẫu gộp và xét nghiệm mẫu gộp bằng phương pháp Realtime RT-PCR theo qui trình của phòng xét nghiệm.
b. Gộp từ 6-10 mẫu bệnh phẩm
- Bước 1: Mẫu bệnh phẩm sau khi đã được
thu thập riêng biệt được cho vào ống chứa 2-3 ml
môi trường vận
chuyển và lập danh sách mẫu để gộp 6-10 mẫu thành 1 nhóm (nhóm mẫu gộp), mỗi
nhóm mẫu gộp được mã hoá riêng.
- Bước 2: xếp từng nhóm mẫu theo thứ tự
đã mã hoá.
- Bước 3: Trộn đều từng mẫu đơn đã được
thu thập bằng máy votex (máy trộn mẫu).
- Bước 4:
+ Chuyển 100 µl dung dịch của mỗi mẫu đơn
trong nhóm mẫu gộp vào ống mẫu gộp (ống sạch vô trùng);
+ Trộn đều mẫu gộp đã được thu thập bằng máy votex (máy
trộn mẫu) trong khoảng 2 phút;
+ Đóng chặt nắp ống mẫu gộp.
+ Bảo quản mẫu gộp tại phòng xét nghiệm tại nhiệt độ 2 -
80C trong vòng 72 giờ, sau 72 giờ bảo quản tại nhiệt độ -700C.
- Bước 5: Tiến hành tách chiết vật
liệu di truyền từ mẫu gộp và xét nghiệm mẫu gộp bằng phương pháp Realtime RT- PCR theo qui trình của phòng xét nghiệm.
5.3. Gộp que mẫu bệnh phẩm ngay sau
khi lấy mẫu (gộp que)
a. Gộp 5 mẫu bệnh phẩm
- Bước 1: Que lấy mẫu bệnh phẩm của
từng đối tượng được cho vào cùng một ống có chứa 3 ml môi trường vận chuyển
ngay sau khi lấy (05 que mẫu bệnh phẩm vào 1 ống môi trường vận chuyển), đảm
bảo tất cả đầu que lấy mẫu ngập trong môi trường (mẫu gộp), lập danh sách từng
đối tượng trong mẫu gộp, mỗi mẫu gộp được mã hóa riêng.
- Bước 2: Đóng gói, bảo quản, vận
chuyển mẫu gộp theo quy định.
- Bước 3: Bảo quản nhóm mẫu gộp trong
phòng xét nghiệm tại nhiệt độ 2 - 80C trong vòng 72 giờ, sau 72 giờ
bảo quản tại nhiệt độ -700C.
- Bước 4: Tiến hành tách chiết vật
liệu di truyền từ mẫu gộp và xét nghiệm mẫu gộp bằng phương pháp Realtime
RT-PCR theo qui trình của phòng xét nghiệm.
b. Gộp từ 6-10 mẫu bệnh phẩm
- Bước 1: Que lấy mẫu bệnh phẩm của
từng đối tượng được cho vào cùng một ống có chứa 5 ml môi trường vận chuyển
(ống Falcon) ngay sau khi lấy (6-10 que mẫu bệnh phẩm vào 1 ống
môi trường vận chuyển), đảm bảo tất cả đầu que lấy mẫu ngập trong môi trường
(mẫu gộp), lập danh sách từng đối tượng trong mẫu gộp, mỗi mẫu gộp được mã hóa
riêng.
Lưu ý: Ống chứa
5 ml môi trường vận
chuyển chỉ áp dụng đối với mẫu bệnh phẩm là dịch tỵ hầu, trong trường hợp sử
dụng mẫu ngoáy họng, phòng xét nghiệm tự đánh giá thể tích môi trường để đảm
bảo chất lượng xét nghiệm.
- Bước 2: Đóng gói, bảo quản, vận
chuyển mẫu gộp theo quy định.
- Bước 3: Tại phòng xét nghiệm, chuyển
toàn bộ dung dịch môi trường của mẫu gốc sang ống mẫu riêng biệt sử dụng trang
thiết bị (như Pipet Pasteur...) và phương pháp phù hợp
(chuyển mẫu trong tủ an toàn sinh học cấp II) vào 01 ống riêng (mẫu gộp).
- Bước 4: Bảo quản nhóm mẫu gộp trong
phòng xét nghiệm tại nhiệt độ 2 - 80C trong vòng 72 giờ, sau 72 giờ
bảo quản tại nhiệt độ -700C.
- Bước 5: Tiến hành tách chiết vật
liệu di truyền từ mẫu gộp và xét nghiệm mẫu gộp bằng phương pháp Realtime RT-PCR theo qui trình của phòng xét nghiệm.
6. Nhận định kết quả xét nghiệm
6.1. Gộp dung dịch
- Kết quả xét nghiệm mẫu gộp âm
tính tức là tất cả các mẫu đơn trong nhóm gộp là âm tính và không cần thực hiện
xét nghiệm tiếp.
- Kết quả xét nghiệm mẫu gộp
dương tính tức là có ít nhất 01 mẫu trong nhóm gộp dương tính. Trong trường hợp
này Phòng xét nghiệm cần thực hiện:
+ Báo cáo với đơn vị quản lý về kết quả xét nghiệm mẫu
gộp dương tính để đánh giá nguy cơ và triển khai các biện pháp phòng chống dịch
theo qui định.
+ Thực hiện xét nghiệm đối với từng mẫu bệnh phẩm đơn
trong trong nhóm. Nếu có mẫu dương tính thì gửi mẫu đến phòng xét nghiệm khẳng
định (nếu phòng xét nghiệm đó chưa được phép khẳng định) để xác nhận kết quả.
Nếu không có mẫu dương tính thì lấy lại mẫu, thực hiện xét nghiệm lại theo quy
trình thông thường đối với từng trường hợp, phiên giải kết quả và thực hiện các
hoạt động báo cáo, phòng chống dịch theo qui đinh.
- Kết quả xét nghiệm mẫu gộp
không rõ: thực hiện lại qui trình gộp mẫu và xét nghiệm mẫu gộp theo hướng dẫn
tại điểm 5.2 tại khoản 5, Mục III của Hướng dẫn này.
6.2. Gộp que
- Kết quả xét nghiệm mẫu gộp âm
tính tức là tất cả các mẫu đơn trong nhóm gộp là âm tính và không cần thực hiện
lại xét nghiệm.
- Kết quả xét nghiệm mẫu gộp
dương tính tức là có ít nhất 01 mẫu trong nhóm gộp dương tính. Trong trường hợp
này Phòng xét nghiệm cần thực hiện:
+ Báo cáo với đơn vị quản lý về kết quả xét nghiệm mẫu
gộp dương tính để đánh giá nguy cơ và triển khai các biện pháp phòng chống dịch
theo qui định.
+ Thực hiện lấy lại mẫu bệnh phẩm cho từng người trong
nhóm và xét nghiệm từng mẫu bệnh phẩm đơn, phiên giải kết quả như sau:
• Nếu mẫu đơn có kết quả dương
tính thì kết luận dương tính hoặc gửi mẫu đến phòng xét nghiệm khẳng định (nếu
phòng xét nghiệm đó chưa được phép khẳng định) để xác nhận kết quả.
• Nếu toàn bộ các mẫu đơn đều có
kết quả âm tính hoặc không xác định thì tiếp tục thực hiện lấy lại mẫu bệnh
phẩm cho từng người trong nhóm và xét nghiệm cho từng mẫu bệnh phẩm đơn.
7. Thông tin, báo cáo
Thực hiện việc thông tin báo cáo theo Hướng dẫn tạm thời
giám sát và phòng, chống COVID-19 ban hành kèm theo Quyết định số 3468/QĐ-BYT
ngày 07/8/2020 của Bộ Y tế và Thông tư số 54/2015/TT-BYT ngày 28 tháng 12 năm
2015 của Bộ Y tế hướng dẫn chế độ khai báo, thông tin, báo cáo bệnh truyền
nhiễm.
IV. TỔ CHỨC THỰC HIỆN
- Các Viện Vệ sinh dịch tễ, Viện
Pasteur chịu trách nhiệm hướng dẫn, tập huấn cho các đơn vị
địa phương triển khai lấy mẫu, gộp mẫu và xét nghiệm mẫu gộp bảo đảm chất lượng
và hiệu quả; báo cáo kết quả thực hiện cho Bộ Y tế.
- Ban chỉ đạo phòng chống dịch
COVID-19 tỉnh, thành phố căn cứ tình hình dịch tễ, khả năng đáp ứng về cơ sở
vật chất, trang thiết bị và nhân lực tại địa phương để chỉ đạo về việc gộp mẫu
xét nghiệm.
- Các Trung tâm kiểm soát bệnh
tật, các phòng xét nghiệm có đủ năng lực xét nghiệm COVID-19 chịu trách nhiệm
lấy mẫu hoặc nhận mẫu, tiến hành gộp mẫu, thực hiện xét nghiệm và báo cáo theo
qui định.
